((و اینک خیام…)) یادداشتی به قلم رضا کیانی

در هفته های ‌اخیر ، اوراقی از تقویم ‌ با نام برخی مفاخر ادبی ( به عنوان روز ملی آن بزرگان ) چشم نواز بود ، بزرگانی که هریک با خلق اثری گرانمایه معرف هویت ، فرهنگ و زبان ایران در جهان بودند ، اینک به روز ملی خیام رسیدیم ؛ خیام در مقام منجم و ریاضی دان را در شمار افتخارات این سرزمین می دانیم ، اما هر گاه قرار باشد ، خیام را در کسوت شاعر تحلیل کنم (( تردید )) و (( احتیاط )) آویخته به ذهنم‌ می گردد…

دکتر سیروس شمیسا در کتاب(( سبک شناسی شعر )) می نویسد: خیام در تحول رباعی نقش عمده ای دارد ، مسایل فلسفی را در رباعی مطرح کرد . خیام در قرن ششم به شاعری معروف نبود خاقانی از او در مقام خرد نام برده است ، همچنین در صحت انتساب بسیاری از رباعیات او تردید است ( ویراست دوم ، ص ۱۱۱ چاپ ۱۳۹۳) اما براساس اقوال متعارف و برخی پژوهش ها و اشعار منتسب ، خیام را خردمندی می دانم که با به اوج رساندن صنعت رباعی فصلی شکوهند به افتخارات ادبیات ایران افزود . باور دارم که جهان رباعی شوق و شیرینی و صدالبته حساسیت و دشواری خاص خود را دارد ، اندک کلمات و حداکثر چهار مصرع اما جهانی از معنا ، شور اندیشه ورزی و برافروختن از خمودگی را در ذهن و روان انسانها برپا کردن …، به راستی که خلق چنین گوهرمایه های موجزی در قریحه و توان هر صاحب قلمی نیست …
تقارن روز بزرگداشت حکیم عمرخیام با ایام قرنطینه کرونایی ، که سرفصل هایی نظیر مدیریت زمان ، ارج نهادن به موقعیت ها ، زایش فرصت ها و بیم فروغلتیدن در رخوت ، سرخوردگی و التهاب روحی به عنوان دغدغه های گروهی از کنشگران اجتماعی بر زبان ها جاری می شود ، می توان با رویکردی عالمانه و عمیق پیوندی میان اندیشه خیام با مقتضیات امروز برقرار کرد ، چرا که (( مغتنم دانستن زمان حال )) بخشی از تفکر خیام بود‌ ، تفکری که منزلت زندگی و انسانیت را شیرین ، دل انگیز و والا جلوه می دهد و از دلبستگی های کاذب دنیوی برحذر می دارد
آنچنان که پیش تر در وادی زندگی خیام اشاره شد ، در دوران حیات نشانی از خلق شعر در کارنامه او مشاهده نگردید ، گویا سال ها پس از مرگ با جمع آوری سروده هایش از چهره شاعرانه خیام رونمایی شد . قدر مسلم آن است که رباعی های خیام در بخش هایی از عالم ترجمه و در میان متفکران و چهره های مطرح سیاسی اجتماعی ، فرهنگی و ادبی جهان بعنوان نوشته هایی قابل اعتنا معرفی گردید و اثرگذار بود..
نه تنها جوهر اندیشه و ساختار سرایش اشعار ، که فراز و فرودهای زندگی خیام نیز قابل تامل است ؛ از مسافرت ها و تلاش های ارزنده در علوم مختلف ، ریاضی ، نجوم ، هندسه ، حکمت تا نگارش نوروزنامه و اقدام ماندگاری چون تنظیم گاهشمار جلالی در دوران جلال الدین ملکشاه سلجوقی …
سخن آخر : فردوسی با سرودن بیش از هزاران بیت ( در تعداد دقیق ابیات اختلاف دیدگاه وجود دارد ) و خیام نیز با رباعی هایی به مراتب کمتر از آثار فردوسی ، جایگاه ادبی خویش و بخشی از هویت فرهنگی ایران در نقاطی از جهان تثبیت کردند و همچنین دیگر مفاخری چون سعدی، ابن سینا و …
بر همگان ثابت شد که نبوغ و اندیشه بزرگان این سرزمین صرف نظر از کمیت می تواند جهش ، پویایی و موجی سازنده در دستگاه فکری و معرفتی جهانیان ایجاد کند، امیدوارم که نسل امروز در اوج بهره مندی از تکنولوژی پیشرفته ارتباطی در عالم گیر شدن دستاوردهای ادبی ، علمی و فرهنگی این سرزمین کوشاتر از دیروز عمل کن.