در آستانه کریسمس و سال نو میلادی؛ نگاهی به کتاب «ارامنهٔ ایران و صنعت نفت»

به قلم؛ رامین یوسفی، شاعر و پژوهشگر فرهنگی

بیست و چند سال پیش و برای نخستین بار، در کتابفروشی “استاد عیدیوندی”(پس از نوشین روان شدن استاد و هنگامیکه فرزندش کتابفروشی را می چرخاند) بود که من با کتاب : “مسجدسلیمان نیم قرن چپاول” و بعدها با کتاب؛ “پارسوماش پایتخت گمشده” تالیف دکتر فرشید خدادادیان که البته آن هنگام دانشجوی مقطع کارشناسی رشته تاریخ و البته کارمند شرکت نفت بود آشنا شدم و بعد هم افتخار دوستی و آشنایی با فرشید که تا هنوز ادامه دارد.
تلاش های دکتر خدادایان در رابطه با پارک موزه ی نفت، مصاحبه با بچه های قدیم مسجدسلیمان،افراد اثرگذار درشرکت نفت، پزشکان، مهندسان و… بخشی از تلاش های این پژوهشگر پرتلاش است که هرکجا باشد، قلبش برای زادگاهش می تپد.
خدادادیان، کتاب های ارزشمند دیگری چاپ نموده اند که برای اهل تحقیق می توانند رهگشا باشند.
به پاس قدر دانی از این پژوهش و پژوهشگر ارجمند و در آستانه کریسمس و سال نو میلادی، چند سطری درمورد کتاب “ارامنه ی ایران و صنعت نفت” تالیف ایشان نوشته ام ،امید که همگی از این کتاب و سایر مقالات و پژوهش های آقای خدادادیان استفاده نماییم.
کتاب «ارامنهٔ ایران و صنعت نفت» اثر فرشید خدادادیان، پژوهشی جامع درباره حضور ارامنه در مناطق نفت‌خیز ایران است که علاوه بر بررسی تاریخی، به تحلیل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این اقلیت دینی می‌پردازد. نویسنده با تکیه بر تاریخ شفاهی، اسناد آرشیوی و روایت‌های محلی، نقش ارامنه در توسعه صنعت نفت، شکل‌گیری هویت‌های جمعی، و تعامل با دیگر اقوام و فرهنگ‌ها را بررسی می‌کند. این نقد به تحلیل عمیق ساختار کتاب، روش‌شناسی، محتوای تاریخی و فرهنگی، نقاط قوت و ضعف و ارزش اثر در مطالعات اجتماعی و مردم‌نگاری پرداخته است.
مطالعات تاریخ نفت در ایران، عمدتاً بر ابعاد سیاسی و اقتصادی تمرکز دارند و اغلب حضور اقلیت‌ها و تجربه‌های زیسته آنان در این فرآیند کم‌ توجه مانده است. فرشید خدادادیان در این اثر با تمرکز بر ارامنه، یکی از اقلیت‌های تأثیرگذار، تلاش کرده است تا حضور اجتماعی و فرهنگی این گروه را در شهرهای نفتی  مسجدسلیمان و برخی دیگر از شهرهای نفتی بازنمایی کند. اهمیت این کتاب در دو جنبه است: نخست؛ ثبت تاریخ اجتماعی و فرهنگی اقلیت‌ها در مناطق صنعتی و دوم؛ ارائه تصویری انسان‌محور و مردم‌نگارانه از فرایند مدرن‌شدن در جنوب ایران.
“نفت” به عنوان عامل مدرنیته: نفت نه تنها منبع اقتصادی، بلکه وسیله‌ای برای بازتولید ساختار اجتماعی و فرهنگی است.
تشکیل ساختار و میدان اجتماعی: ارامنه با ایجاد مدارس، کلیساها و باشگاه‌ها، سرمایه فرهنگی و اجتماعی خود را توسعه داده‌اند که به ایجاد هویت متمایز در میان اقوام مختلف منجر شده است.
زندگی جمعی چندفرهنگی: کتاب نشان می‌دهد چگونه تعامل ارامنه با بختیاری‌ها، عرب‌ها، لرها و انگلیسی‌ ها شکل گرفته و هم‌زیستی‌های پیچیده  پدید آمده است.
نویسنده، پیشتر با مصاحبه با ارامنه ساکن مناطق نفت‌خیز، خاطرات و تجربه‌های زیسته آنان را ثبت کرده است.
استفاده از اسناد، عکس‌ها و مدارک آرشیوی، مستندسازی تاریخی کتاب را تقویت کرده است.
ارامنه در توسعه فنی و مدیریتی مناطق نفتی مشارکت داشته‌اند . کتاب برخی جزئیات زندگی روزمره ارامنه، از جمله تحصیل، کار، ورزش، موسیقی، مناسبت‌ها و جشن‌ها را ثبت می‌کند.این بخش به خواننده تصویری زنده و ملموس از جامعهٔ نفتی ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه فرهنگ ارمنی در تعامل با دیگر اقوام و فرهنگ‌ها بازتولید شده است.
تعامل بین‌گروهی و هویت جمعی
نویسنده، تعامل ارامنه با بختیاری‌ ها، عرب‌ ها، لرها و انگلیسی‌ ها را بازنمایی می‌کند. این تعامل‌ها گاهی هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و گاهی تنش‌زا بوده‌اند. با این وجود، کتاب بیشتر بر جنبه‌های مثبت هم‌زیستی تأکید دارد و تحلیل انتقادی تنش‌ها کمتر برجسته شده است.
تحلیل فرهنگی و مردم‌نگارانه
کتاب در تشریح نهادهای دینی و آموزشی موفق است؛ کلیساها و مدارس به عنوان مراکز بازتولید فرهنگی و هویت جمعی عمل کرده‌اند.
انجمن‌ها و باشگاه‌ها نقش کلیدی در زندگی اجتماعی و ایجاد سرمایه فرهنگی ارامنه داشته‌اند.
ثبت تجربه‌های زیسته: خاطرات و روایت‌های محلی ارزش تاریخی و مردم‌نگارانه دارند.
زبان و قلم روان: روایت جذاب و خواندنی، حتی برای مخاطبان غیرتخصصی.
تمرکز بر هویت و فرهنگ: ارائه تصویر انسانی و فرهنگی از اقلیت‌ها در شهرهای نفتی.
بازنمایی جامعه چندفرهنگی: تحلیل تعاملات اقوام و فرهنگ‌ها.
پتانسیل پژوهشی بالا: داده‌های جمع‌آوری‌شده می‌توانند پایه پژوهش‌های آینده باشند.
«ارامنهٔ ایران و صنعت نفت» کتابی ارزشمند است که تجربه زیسته و هویت فرهنگی ارامنه در مناطق نفتی ایران را به خوبی بازنمایی می‌کند. این اثر نشان می‌دهد که نفت علاوه بر جنبه اقتصادی، فرآیندی اجتماعی و فرهنگی ایجاد کرده که هویت جمعی، تعاملات اقوام و سبک زندگی شهرهای صنعتی را شکل داده است. با وجود محدودیت‌های نظری و تحلیلی، کتاب مرجع مهمی برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی، مردم‌نگاری صنعتی و مطالعات اقلیت‌ها در ایران محسوب می‌شود.