کتاب “نفت و مشروطه”منتشر شد

خدادادیان در این کتاب به مطالعه تطبیقی دو رویداد تاریخی همزمان و بسیار تاثیرگذار بر سرنوشت ایران و ایرانیان یعنی؛ اکتشاف نفت در ایران و شکل گیری انقلاب مشروطه می پردازد.

اعطای امتیازنامه ی نفت به سرمایه گذار خارجی؛ “ویلیام ناکس دارسی” در سال۱۲۸۰و صدور فرمان مشروطیت در سال۱۲۸۵، دو رویداد تاریخی مهم و همزمان بودند که آینده ی سیاسی و اقتصادی ایران را تغییر دادند.به تبع این دو رویداد؛ مجلس اول شورای ملی در همان سال۱۲۸۵ در تهران تشکیل و نهال مشروطه در این سرزمین کاشته شد.دو سال بعد و در سال۱۲۸۷ نیز اکتشاف نفت در “میدان نفتون”، ایران را وارد روزگار صنعتی خود کرد.

“نفت” و “مشروطه”، این دو رویداد همزمان تاریخی بسیار مهم و تاثیرگذار بر سرنوشت ایران و ایرانیان، در طول تاریخ بلند خود فراز و فرود زیادی را پشت سرگذاشتند.مطالعه ی تطبیقی این دو رویداد تاریخی همزمان، از مقطع زمانی یاد شده، تا پایان سلسله ی قاجار، موضوعِ پژوهشِ به عمل آمده در این کتاب است.

خدادادیان در مقدمه کتاب آورده است؛ …روزگار قاجار، با تمام فراز و فرودهایش؛ از منظر رویدادهای تاریخی رخ داده در آن، نقطه ی عطف تاریخ ایران در گذار به دوران جدید است.از جمله ی این رویدادها؛ اعطای امتیازنامه نفت به سرمایه گذار خارجی در سال۱۲۸۰خورشیدی و صدور فرمان مشروطیت در سال۱۲۸۵، دو اقدام مهّم مظفرالدین شاه قاجار بودند که آینده ی سیاسی و اقتصادی ایران را تغییر دادند.

همزمان با همین اتفاق بزرگ در سپهر سیاسی ایران اما، فرزند و جانشین مظفرالدین شاه، به عناد با مشروطه برآمد و مجلس شورا، بعنوان نماد و نهاد مشارکت ایرانیان در قانون گذاری و حکمرانی را به توپ بست! با فراز و فرود استبداد محمد علی شاهی و جنبش دوم مشروطه خواهی و فتح تهران در سال۱۲۸۸، نفت و مشروطه، این دو رویداد همزمان تاریخی بسیار مهم و تاثیرگذار بر سرنوشت ایران و ایرانیان پیش رفته و فراز و فرود زیاد دیگری را پشت سرگذاشتند.مطالعه ی تطبیقی این دو رویداد تاریخی همزمان، از مقطع زمانی یاد شده تا پایان سلسله ی قاجار، موضوع پژوهش به عمل آمده در این کتاب است.

مولف ادامه داده است؛ فرضیه ی ما در این پژوهش این است که همچون هر موضوع تاریخی و رویداد مهم و تاثیرگذار در چنین ابعادی، این دو موضوع و رویداد، یعنی؛ “اکتشاف نفت” و “انقلاب مشروطه” بر یکدیگر تاثیراتی گذاشته و از هم تاثیراتی پذیرفته اند.گرچه، مقدمات تاریخی هر دو موضوع نیز قابل توجه بوده اند و اینگونه نبوده که ابتدا به ساکن و بدون هیچ پیش زمینه ی تاریخی، این دو رویداد، محقّق شده باشند.

بر اساس فرضیه ی تحقیق، مبنی بر احتمال منطقی تاثیر و تاثر دو رویداد؛ “اکتشاف نفت” و “انقلاب مشروطه” بر روی یکدیگر و بر وجوه دیگر اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران، مسئله و پرسش های ما در این پژوهش و بررسی تطبیقی-تحلیلی، به شرح زیر هستند؛

نخستین مسئله و پرسش این است که جویا شویم؛ با توجه به سابقه ی موفق و مُنتج به نتیجه ی مطلوب برای ایرانیان در لغو امتیازنامه ی واگذار شده در مورد انحصار تنباکو در قالب قرارداد موسوم به؛ “رژی”، با اعتراض کشاورزان و تجار تنباکو و توتون و حمایت مردمی و ورود علما و مراجع دینی به موضوع، که در نهایت منجر به صدور فتوای مذهبی توسط میرزای شیرازی در مخالفت با قرارداد مذکور شد، آن هم ۱۰سال قبل از امتیازنامه ی نفت و با وجود چنین سابقه ی موفق و روشنی در حافظه ی تاریخی ایرانیان، چرا این مخالفت و اجماع دینی و رویکرد مردمی در مخالفت با واگذاری امتیازنامه ی نفت به یک فرد اجنبی تکرار نشد؟

دومین پرسش می تواند معطوف به یک رویداد بین الملی باشد.همزمان با همان مقطع زمانی، یعنی صدور فرمان مشروطیت در سال۱۲۸۶خورشیدی برابر با ۱۹۰۶میلادی و اکتشاف نفت در میدان نفتون در خردادماه سال۱۲۸۷خورشیدی برابر با ۱۹۰۸میلادی، دو قدرت استعماری جهان آن روز یعنی؛ انگلیس و روسیه، قرارداد۱۹۰۷ را بین خود امضاء می کنند.قراردادی که بخشی از آن به تقسیم حوزه ی نفوذ دو ابرقدرت در ایران اختصاص دارد.مسئله ی قابل بررسی این است که تحقیق شود تقسیم سرزمین ایران به دو بخش شمال و جنوب، تحت سیطره ی هرکدام، علاوه بر اهمیّت بدیهی حفظ امنیت مرزی و سرزمینی برای روسیه در شمال و حفظ حریم مرزی مستعمره ی هند برای انگلیس در جنوب، چقدر با موضوع اکتشاف نفت در جنوب توسط انگلیس و بعدها تلاش روسیه برای اکتشاف نفت در شمال ایران مرتبط و آینده نگرانه بوده است؟در ادامه و مرتبط با همین تقسیم بندی حوزه ی نفوذ، این پرسش نیز جای تحقیق و بررسی دارد که آیا مخالفت روسیه با مشروطه خواهان و حمایت نسبی انگلیس از ایشان، از جمله در جریان بست نشینی در سفارت، با اکتشاف نفت در جنوب ایران و حوزه ی نفوذ انگلستان ارتباطی داشته است، یا خیر؟

در عرصه ی داخلی کشور نیز اینکه مواجهه ی مشروطه خواهان در مجلس اول و همچنین مطبوعات مشروطه خواه با موضوع امتیاز نفت به چه صورت بوده، موضوعی است که تاکنون کمتر بدان پرداخته شده و بررسی آن می تواند به شناخت بهتر ما از میزان ارتباط ذهنی و حساسیت مشروطه خواهان و سیاستمداران و روزنامه نگاران ایرانی نسبت به شکل گیری و توسعه ی صنعت نفت در ایران کمک کند.

و در نهایت؛ مسئله و سوال آخر در این مطالعه ی تطبیقی و تحلیل تاریخی این است که بررسی کنیم؛ با توجه به اینکه همزمان با شکل گیری و توسعه ی صنعت نفت، به موازات استقرار نظام مشروطه در ایران، جنگ جهانی اول نیز طی سال های۱۲۹۳تا۱۲۹۷خورشیدی رخ داده، نفت و مشروطه در دوران جنگ جهانی اول چه شرایطی را پشت سرگذاشته اند و در نهایت این دو رویداد مهم تاریخی، بعنوان میراث سلسله ی قاجار برای ایران، در پایان این سلسله چه شرایطی داشتند؟

روش تحقیق در این کتاب؛ “استقرایی” و از جزء به کل بوده و ارجاعات بصورت رفرنس دهیAPI در متن انجام گردیده است.در پایان کتاب نیز منابع و مآخذ مورد استفاده، به ترتیب الفبایی و بر اساس نام خانوادگی نویسنده درج گردیده اند.

سوژه ی این پژوهش، موضوعی مهم و همچنان دارای زوایای پنهان است که به خصوص تا انتشار بیشتر اسناد محرمانه کشورهای انگلیس و روسیه، مربوط به مقطع زمانی یاد شده، همچنان جای کار دارد.امیدوارم این تحقیق و مطالعه ی تطبیقی، حداقل سرآغازی باشد بر این راه طولانی و در حد ایجاد چند پرسش مرتبط در ذهن مخاطب، مفید و تاثیر گذار باشد.

کتاب “نفت و مشروطه” در دویست صفحه تنظیم گردیده و فهرست مطالب آن به شرح ذیل است؛

• مقدمه و بیان مسئله
• امتیاز نامه های عصر قاجار
• تجربه ی بی تکرار لغو امتیاز تنباکو
• امتیازنامه دارسی
• فرمان مشروطیت
• امتیازنامه ی دارسی در مجلس اول مشروطه
• مواضع انگلیس و روسیه در قبال نفت و مشروطه
• میدان نفتون و میدان بهارستان
• نفت و مشروطه در جنگ جهانی اول
• نفت و مشروطه در پایان سلسله قاجار
• نفت در آئینه ی افکار مشروطه خواهان
• نتیجه گیری
• اسناد و تصاویر
• منابع و مآخذ
• کتابشناسی مولف

دکتر فرشید خدادادیان، دانش آموخته رشته تاریخ است و قبل از این کتاب، هشت کتاب دیگر در زمینه تاریخ نفت، میراث صنعتی و تاریخ شفاهی از وی منتشر شده است.کتاب های؛ مسجدسلیمان نیم قرن چپاول(۱۳۸۰) پارسوماش پایتخت گمشده ایران(۱۳۸۳) جستارهای کوتاه بر تاریخ بلند نفت در ایران(۱۳۸۵) روایت نفت(۱۳۸۷) خوزستان تمدن و نفت(۱۳۸۹) کاربردهای نفت و گاز در ایران باستان(۱۳۹۳) نفت و زندگی(۱۳۹۷) و تاریخ شفاهی ارامنه و صنعت نفت در ایران(۱۴۰۰)

وی همچنین دبیر انجمن میراث صنعتی و تاریخ شفاهی ایران و همچنین مدیر و موسس کتابخانه دیجیتال تاریخ نفت است و مقالات، سخنرانی ها و پروژه های متعددی در زمینه تاریخ نفت، میراث صنعتی و تاریخ شفاهی در ایران و خارج از ایران ارائه و اجرا نموده است.