دوگانه سازی “طلا” یا “بلا” در مورد “نفت”، از اساس غلط است!  

به گزارش پایگاه خبری بازتاب خوزستان در این رابطه گفتگویی انجام داده ایم با فرشید خدادادیان، پژوهشگر تاریخ نفت و میراث صنعتی.خدادادیان، مولف هشت جلد کتاب و بیش از دویست مقاله و ده ها سخنرانی داخلی و خارجی در زمینه تاریخ نفت ایران است.او از نخستین کسانی است که در زمینه معرفی و تبیین اهمیت جایگاه و مناسبت مهم پنجم خرداد، کار انجام داده است و بعد از انتشار نخستین یادداشت در معرفی این مناسبت در سال۱۳۸۲ در بولتن روابط عمومی مناطق نفتخیز جنوب، حدفاصل سال های ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۴ نیز برای پنج دوره، دبیری همایش های بزرگداشت پنجم خرداد را عهده دار بود است.با خدادادیان که از کارشناسان ارشد میراث صنعتی و دارای ۳۳سال سابقه خدمت در وزارت نفت است، این سوالات مهم را مطرح کرده ایم که چرا پنجم خرداد در تاریخ ایران روز مهمی است؟ و دیگر اینکه؛ محاسن نفت برای ایران بیشتر بوده است یا معایبش؟!

• جناب آقای خدادادیان، ضمن تشکر از شرکت در این گفتگو، لطفا در آغاز توضیحاتی از وضعیت نفت در ایران قبل از پنجم خرداد۱۲۸۷خورشیدی و بهره برداری صنعتی از آن بفرمایید.
سلام.با قدردانی از توجه شما به موضوع پنجم خرداد، آغاز عصر نفت در ایران.در واقع یکصد و شانزده سال پیش و در پنجم خرداد سال ۱۲۸۷خورشیدی، با فوران نفت از فراز دکل چاه شماره یک مسجد سلیمان، داستان ایران و نفت وارد مرحله ی جدیدی از دوران تاریخی خود شد.مرحله ی جدید از این رو که ایران و ایرانیان از دوران باستان و بواسطه ی وجود چشمه های خودجوش و رُخنمون های “نفت” و “قیر” با این سیال ارزشمند آشنا بودند و این آشنایی را می توان از روایت های اساطیری تا مستندات باستانی و همچنین شواهد تاریخی جستجو کرد.از جمله مستندات باستانی می توان به اشاره ی هرودوت که از سال۴۸۴تا ۴۲۵قبل از میلاد زیست و جغرافی دان یونانی و اولین موّرخ تاریخ جهان بود، در کتاب ششم از مجموعه ی “تواریخ”ش با عنوان “کتاب اراتو” اشاره کرد که در گزارش سرنوشت گروهی از اسیران رومی در ایران چنین آورده است.(اجازه بدهید از روی ترجمه برای شما بخوانم…)
؛؛ارتریایی هایی که اسیر گرفته بودند را به شوش بردند.شاه داریوش … وقتی آنان را بیچاره و اسیر در برابر خود دید، تنها مجازات که درباره آنان روا داشت این بود که آنها را در یکی از اراضی خودش در “سی سیا” به نام؛ “اردریکا” که دویست و ده اِستاد(واحد طول) با شوش و چهل اِستاد با چاه هایی که سه محصول مختلف دارند اسکان دهند.از این چاه ها؛ قیر، نمک و روغن به دست می آید و روش کار نیز چنین است؛ مایع درون چاه را به کمک اهرم چوبی بلند که به جای سطل، نیمه ی یک مَشک را به آن آویخته اند، بیرون می کشند و در حوضچه ای می ریزند و سپس به جای دیگری سرازیر می شود و سه شکل مختلف به خود می گیرد؛ قیر و نمک، سفت و منجمد می شوند و روغن که ایرانیان آنرا رادیناس rhadinace می گویند و رنگ سیاه و بوی نامطبوعی دارد مورد استفاده قرار می گیرد.داریوش شاه ارتریایی ها را در همین جا اسکان داد که تا زمان من(هرودوت) هنوز در آنچا به سر می بردند و زبان قدیم خود را حفظ کرده اند؛؛علاوه بر این گزارش مستند، ما شواهد و نمونه هایی از کاربردهای نفت و قیر در؛ معماری، کشتی سازی، ساخت ظروف، پزشکی و همچنین نظامی و مذهبی داریم که من به تفصیل در کتاب:‌ “کاربردهای نفت و گاز در ایران باستان” بدان پرداخته ام و گویای دیرپایی آشنایی ایرانیان با این سیال ارزشمند و مشتقات طبیعی آن است.
• در دوران تاریخی چطور؟ آیا استفاده از نفت مستمر و تاریخی بوده؟
بله.کاربردهای نفت و گاز در ایران در دوران تاریخی نیز وجود داشته و مستندات تاریخی و مکتوبی از واگذاری چشمه های نفت و قیر به برخی افراد و خانواده های خاص همچون؛ “سادات قیری” در شوشتر، محمد ولی خان تنکابنی در شمال کشور، عزیز خان و محمدکریم خان کُرد در قصر شیرین و خالو قربان در لیان بوشهر موجود است که از این معادن بهره برداری و در مقابل عایداتی نیز به حکومت مرکزی واریز می کردند.جالب است که بدانید در بند دوم از امتیازنامه واگذار شده ی بعدی به “دارسی” انگلیسی نیز به ضرورت تداوم واریز این عایدی، به مبلغ سالیانه دو هزار تومان و علاوه بر حق امتیاز شانزده درصدی ایران تاکید شده است.این موضوع نیز تاکیدی بر این نکته است که ایران، قبل از امتیازنامه های واگذار شده به غیر ایرانیان نیز از چشمه های نفت و قیر، بهره برداری و تجارت و گردش مالی داشته است.
• ورود اروپائیان به موضوع نفت ایران به چه گونه بود؟
گزارش های مستشرقین و زمین شناسان اروپایی از این رُخنمون های نفتی و معادن فعال است که در نهایت باعث آشنایی اروپایی ها با وجود این معادن در ایران می شود و سرمایه گذاران اروپایی که در آن مقطع زمانی در حال تجربه های نوین “انقلاب صنعتی” بودند به سرمایه گذاری در این زمینه علاقه مند شوند.
امتیاز اعطا شده به “بارون جولیوس رویتر” و پس از آن به “آلبرت هوتس” در همین راستا صورت گرفت.امتیازهایی که بدلایل مختلف به نتیجه اقتصادی نرسید تا قرعه ی شانس به اسم “ویلیام ناکس دارسی” بخورد!یک انگلیسی اهل ریسک و معتقد به شانس که از خرید پُر ریسک یک معدن طلای متروکه در استرالیا به ثروت هنگفتی رسیده بود.مذاکرات نمایندگان دارسی با مذاکره کنندگان ایرانی نتیجه داد و سرانجام در سال۱۹۰۱میلادی امتیازنامه استخراج نفت، قیر و موم طبیعی به “دارسی” واگذار شد.
• موارد مورد توافق و مشخصات بارز این امتیازنامه چه بود؟
طبق این امتیازنامه صاحب امتیاز به مدت شصت سال مجاز به کشف، استخراج، بهره برداری و صدور نفت بود و منطقه ی مجاز برای انجام عملیات نیز ۴۸۰هزار مایل مربع از نواحی جنوبی ایران مشخص شد.در این میان حقوقی نیز برای ایجاد خط لوله در نظر گرفته شد.در متن امتیازنامه که به زبان های فرانسه و فارسی تنظیم شده، موارد قابل توجهی نیز به چشم می خورد.از جمله محدودیتی که از سوی امتیاز دهنده اِعمال شده و در گفتمان امروز و فهم جدید از محیط پیرامون، تحت عنوان؛ “حفظ حریم اماکن مقدس و تاریخی” از آن یاد می شود!
در فصل(بند)سوم از امتیازنامه، جاهای مقدسه و جمیع متعلقات آنها در دایره ای که دویست ذرع شعاع آن باشد، از حوزه ی فعالیت اکتشافی مُجَزا و مستثنی شده اند!موضوعی که در آن مقطع زمانی و مکانی، گواه توجه مذاکره کنندگان ایرانی بدین موارد بوده است.اگر دقت کنیم این بخش از سند با کلان روایت مطرح شده و قالب در مورد ظالمانه بودن امتیازنامه و سادگی و ضعف طرف مذاکره کننده ایرانی منافات و تناقض دارد!حق الامتیاز قابل پرداخت به دولت ایران شانزده درصد از سود خالص را دربرمی گرفت که دریافت آن البته بعدها به چالشی بین ایران و کمپانی نفت تبدیل شد.موضوع دیگر همان تاکید بر حفظ عایدات قبلی برای ایران از محل چشمه های نفت بود که قبلا عرض کردم.
• دارسی برای عملیاتی شدن امتیازنامه اش چه کرد؟
دارسی برای اجرای امتیازنامه در طول دو سال شرکتی را تاسیس و یک فارغ التحصیل کالج سلطنتی هند به نام “جورج رینولدز” را که قبلا در برمه و سوماترا سوابقی در کار حفاری داشت استخدام کرد و از او خواست ضمن تشکیل یک گروه کاری، وسایل و ادوات مورد نیاز خود را لیست کند تا دارسی تهیه کند و در اختیار ایشان قرار دهد.مقدمات کار آماده شد.رینولدز نیز ضمن حضور در ایران چند محل را در جستجوی نفت حفاری نمود.
فعالیت اکتشاف در ایران از “چیا سرخ” در کرمانشاه آغاز و بعد به “مامتین” در رامهرمز رسید و درنهایت در “دره خرسون” میدان نفتون، دکل حفاری برای آخرین تلاش ها در جستجوی نفت برافراشته شد.رینولدز، در گمانه زنی و شناسایی مناطقی که احتمال وجود نفت در آنجا می رفت تمامی نشانه ها و علائم را در نظر می گرفت.وی حتی به افسانه ها و باورهای گاه دور از ذهن ساکنان بومی مناطقی که در آنجا کار می کرد نیز توجه داشت و شاید به همین دلیل بود که هنگامی که از عشایر بختیاری منطقه صحبت هایی مبنی بر وجود مسجدی شنید که دیوان آن را برای سلیمان پیامبر ساخته اند! و همچنین از آتشی شنید که مدت ها به صورت لایزال در آن منطقه روشن بوده است، به منطقه عزیمت کرد و در محل مورد نظر در حوالی شوشتر، نشانه هایی از یک بنای باستانی یافت که می توانست یک آتشکده ی باستانی باشد.
تمامی این نشانه ها او را تشویق می کرد تا به این فکر بیفتد که در عین نا امیدی سرمایه گذار و همکارانش، شاید برای آخرین بار ضربات مته حفاری خود را بر این منطقه وارد نماید.همزمان در لندن، دارسی و سندیکا از نتیجه کار نا امید و در تدارک حراج امتیاز خود بودند.نزدیک به هفت سال کار طاقت فرسا و هزینه ای بالغ بر سیصد هزار لیره، هیچ گونه نتیجه ای برای شان نداشت.
اواسط ماه می سال۱۹۰۸ در شرایطی که رینولدز در منطقه جدید برای حفاری مستقر شده بود، تلگرافی از سندیکا رسید مبنی بر اینکه براساس تصمیمات اتخاذ شده باید عملیات متوقف، کارکنان اخراج و هر چیزی که ارزش حمل دارد به بریتانیا ارسال شود!یکی از همکاران رینولدز به نام؛ “آرنولد ویلسون” که عنوان نظامی داشت و در واقع به منظور حفاظت از حفاران نفتی و منافع بریتانیا گروه را همراهی می کرد، متاثر از اعتماد به نفس و اراده ی “رینولدز” برای کنسول بریتانیا در بوشهر تلگراف فرستاد و تاکید کرد که سندیکا تصمیم غیرعاقلانه ای اتخاذ کرده است!او همچنین نامه ای به کنسول نوشت.اجازه بدهید از روی متن سند خدمتتان بخوانم.ویلسون به کنسول نوشته:
؛؛اکتشاف در منطقه دیر یا زود به نتیجه می رسد و اگر ما امروز این منابع زرخیز را از دست بدهیم و از امتیاز دارسی استفاده نکنیم، فردا یا آلمان ها و یا یکی از کمپانی های وابسته به راکفلر از نفت این منطقه منتفع خواهند شد.برای اینجانب کمال تعجب است که چرا سران سندیکا زود مایوس شده اند و در این رابطه حتی با وزارت امور خارجه یا وزیر هندوستان و یا جنابعالی وارد مذاکره نشده اند!؟ چون سیاستمداران بزرگ و کارشناسان عالی رتبه به اهمیت این منطقه واقف هستند.انتظار می رود جنابعالی به هر قسم که مصلحت و مقتضی بدانند اقدام فوری به عمل آورند؛؛
• و سرانجام پنجم خرداد فرا رسید.
بله.حفاری روزها و روزها ادامه پیدا کرد و آنچه پیش آمد نشان داد که احساس رینولدز به وی دروغ نگفته بود! صبح بیست و ششم می برابر با پنجم خرداد ۱۲۸۷ رینولدز و ویلسون از صدای نامانوس زمین و عکس العمل چهارپایان موجود در محل حفاری متوجه شدند اتفاقی در شُرُف وقوع است.اندکی بعد، نفت با فشار زیاد فوران کرد و آنها مشاهده کردند که نفت به ارتفاع بیش از ۵۰فوت بالاتر از دکل حفاری فوران کرد.حفاران و کارگران سر از پا نمی شناختند.آنها دور دکل حلقه زدند و به رقص و پایکوبی پرداختند.نزدیک به هفت سال کار طاقت فرسا، در عین ناامیدی و در آخرین روزها و ساعات به نتیجه رسیده بود.
رینولدز برای کنسولگری بریتانیا در بوشهر تلگراف زد: مفتخرم گزارش کنم امروز صبح ساعت چهار به وقت ایران، نفت در عمق ۱۱۷۹پایی از چاه شماره یک مسجد سلیمان فوران کرد.جزئیات دیگر متعاقبا اعلام خواهد شد.
بدین ترتیب، عصر صنعتی نفت در ایران آغاز شد.با فوران نفت از چاه شماره یک میدان نفتون که بعدها مسجد سلیمان نامیده شد، صنعت نفت در ایران و البته خاورمیانه زاده شد.
• پس از اکتشاف نفت، ما شاهد ایجاد شهرهای نفتی همچون مسجد سلیمان و آبادان هستیم.مشخصه بارز مرحله توسعه نفتی در جنوب ایران به چه صورت بود؟
توسعه عملیات نفتی و بهره برداری از چاه های جدید نفت و گاز و همزمان ضرورت ساماندهی نیروی کار در مناطق نفت خیز جنوب منجر به ایجاد شرکت-شهرهای مسجد سلیمان، آبادان، هفتکل، نفت سفید، لالی، آغاجاری، گچساران و اهواز گردید، که در حقیقت این شرکت-شهرها دروازه های ورود مدرنیزاسیون نفتی به ایران و آشنایی ایرانیان با مدرنیته در حوزه های مختلف؛ فرهنگی، اجتماعی، ادبی، هنری، معماری، بهداشت و درمان، آموزش و غیره بودند.
من در حوزه میراث صنعتی نفت در جنوب غرب ایران با سازه های مهم و قابل توجهی در زمینه تصفیه فاضلاب نیز مواجه شدم که نشان از توجه برنامه ریزان و بنیان گذاران شرکت-شهرهای نفتی در نخستین سال های ایجاد تاکید می کنم نخستین سال ها و حتی قبل از ملی شدن نفت دارد.تاسیسات و پلنت های تصفیه فاضلاب شهری که یکی از نمونه های آن در منطقه بی بیان در مسجدسلیمان همچنان موجود است و به باور من یک سایت خوب برای معرفی میراث صنعتی نفت در حوزه توجه به محیط زیست است.
خود وجود و ایجاد شبکه و کانال کشی های فاضلاب در شرکت-شهرهای نفتی ایران نیز بسیار مهم و قابل توجه هستند آن هم در شرایطی که اینجا و در تهران هنوز احداث شبکه فاضلاب چالش شهرداری پایتخت است و هر از گاه خیابان و کوچه را برای ایجاد شبکه فاضلاب مسدود و حفاری می کنند!
ساکنان شرکت-شهرهای نفتی ایران، نخستین ایرانیانی بودند که با بسیاری از اولین ها روبرو و به مرور آشنا شدند.سینما، باشگاه، زمین و بازی فوتبال، گُلف، تنیس، کتابخانه ها، رستوران ها، فروشگاه های عرضه اقلام مصرفی خانواده، بیمارستان های مدرن و درمانگاه های مجهز، منازل با معماری اروپایی، فرودگاه ها و وسایل حمل و نقل موتوری و بسیاری موارد دیگر تجربه های زیسته ای برای ساکنان این شرکت-شهرها ایجاد کردند تا به مرور تفاوت خود با دیگر هموطنان شان را احساس و البته به آن افتخار کنند.
• این موضوع نه تنها بین ایرانیان، بلکه بین ایرانیان و غیر ایرانیان و مذاهب و اقوام مختلف نیز ایجاد شد.
بله.شرکت-شهرهایی برای تجربه همزیستی مسالمت آمیز اقوام و ادیان و نژادها و فرهنگ ها در کنار یکدیگر که بعد از گذشت یکصد و شانزده سال همچنان وجود داشته و فعال و پویا هستند.من در کتاب؛ “ارامنه و صنعت نفت” به بخشی از تجربه های همزیستی مسالمت آمیز اقوام و ادیان در شرکت-شهرهای نفتی اشاره کرده ام.این تجربه های ارزشمند همچنان نیز وجود داشته و قابل توجه هستند.
کلیساهای ساخته شده در شرکت-شهرهای مختلف و احترام ویژه بختیاری ها به هموطنان ارمنی شان در طول تاریخ یکصد و شانزده ساله صنعت نفت بسیار قابل توجه است.همچنین ما شاهد وجود آرامستان های مخصوص ارامنه و اروپائیان در مسجد سلیمان، اهواز و آبادان بعنوان نشانه های قابل توجهی از همزیستی مسالمت آمیز ادیان و اقوام درکنار یکدیگر هستیم.
• جناب خدادادیان نفت بالاخره برای ایران و ایرانیان طلا بوده یا بلا؟
به باور من طلا بوده و هست.به تحقیق و نه به تعصب باور دارم دوگانه سازی طلا یا بلا در مورد نفت از اساس غلط و مُغرضانه و به تعبیر ادبیات امروزه برای انحراف اذهان عمومی است.دلیلش را کوتاه و در حد حوصله این مصاحبه عرض خواهم کرد.شما نمی توانید سرمایه خود را برای اینکه نتوانسته اید آنرا به ثروت تبدیل کنید، انکار کرده و “بلا” بنامید.در مورد سرمایه عظیم و مهم و مستمر برای مملکت همچون نفت هم همینگونه است.
واقعیت این است که در مقطع زمانی سال۱۲۸۷خورشیدی ایرانیان اعم از حکمرانان و مردم توانایی استخراج نفت با امکانات داخلی خود را نداشتند و با توجه به همین موضوع راهکاری جز استفاده از نیروی متخصص خارجی نداشتند.برخلاف کلان روایت تاریخی که این امتیازنامه را کاملا یکطرفه، ظالمانه و بر خلاف منافع ملی ایران می دانند، چنانچه دیدیم در این امتیازنامه موارد قابل توجهی نیز با درایت طرف ایرانی گنجانده شده است.
بهرحال این امر در تاریخ اتفاق افتاده و البته با تعریفی که از استعمار داریم بهره برداری از این منابع نیز استعماری بوده، اما دقت کنیم که بسیاری از مواردی که امروزه ما به عنوان اولین های نفتی مورد اشاره قرار می دهیم و برخی هنوز نیز مورد استفاده است، حاصل همان دوران استعماری است.در طول این تاریخ پرفراز و فرود نیز اقدام ایرانیان به ملی کردن صنعت نفت، تلاش برای توسعه صنعت نفت و مواهب مرتبط با آن در حوزه های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی روی داده است و ایران هنوز هم کشوری نفتی است.
تصور ایران بدون نفت، تصور مخروبه های “نفت سفید” است! گو اینکه باید به این نکته نیز توجه داشته باشیم که همان مسجد سلیمان، هفتکل و نفت سفیدی که دهه های طولانی است به غلط مناطق مُرده نفتی معرفی می شوند نیز همچنان نفت و گاز دارند و شاید برایتان جالب باشد که بدانید؛ همین امروز نیز از مسجدسلیمان روزانه هزاران بشکه نفت تولید می شود که بخشی از آن اتفاقا از هفتکل و نفت سفید تامین می شود!
به باور من بلا نامیدن نفت در طول تاریخ و توسط کسانی که آن را منتشر کرده اند، دادن آدرس غلط دلیل بی کفایتی ها، بی درایتی ها و عدم توانایی ها در استفاده درست از این منبع طبیعی است.
قبلا و در جایی دیگر نیز عرض کرده ام، اگر نفت “بلا” است چرا کشورهای حاشیه خلیج فارس بواسطه همین نفت در چنین جایگاهی قرار دارند؟ چرا کشور نروژ در اروپا با درآمدهای نفتی خود وضعیت قابل توجهی دارد؟
من معتقدم، بقول آن مصرع معروف: ؛؛این جهان کوه است و فعل ما ندا؛؛ ما، منظورم مای ایرانی در طول تاریخ یکصد و شانزده سالِ گذشته هست، به اندازه دانایی و توانایی خود از سرمایه نفتی مان بهره برده ایم.مسئله این است!
• با این توضیحات و بعنوان آخرین سوال لطفا بفرمایید؛ چرا پنجم خرداد در تقویم ایران روز مهمی است؟
پنجم خرداد در تقویم ایران روز مهمی است، چون دروازه ی ورود ایران به مُدرنیزاسیون صنعتی است.روز مهمی است چون ایران را به کشوری صنعتی و با منابعی ارزشمند در حوزه نفت و گاز تبدیل نمود.
پنجم خرداد در تقویم ایران روز مهمی است، زیرا نقطه عطفی است که می توان تاریخ ایران را به دو مقطع؛ قبل و بعد از آن تقسیم بندی نمود.
از شما بابت این گفتگو سپاسگزارم و ضمن تبریک سالروز ورود ایران به دوران نفتی خود امیدوارم ساکنان این سرزمین، با استفاده از دانش و تخصص و واقع بینی و تعقل، بیش از پیش از این سرمایه الهی بهره مند شوند.