بحران جدی رسوب در سدهای کشور

یکی از اثرات مهم پس از ساخت سدها، مسئله رسوبگذاری در مخازن میباشد. این پدیده، بهره برداری بهینه از حجم ذخیره شده در مخزن سد را با مشکلاتی مواجه می سازد. علاوه بر این، رسوبگذاری بر تولید انرژی، عملکرد توربین ها، تولید و تامین آب و ایمنی سدها تاثیرگذار است. با ورود رسوب و تجمع آن در مخزن سد، ظرفیت ذخیره موثر آب کاهش می یابد. این امر به نوبه خود باعث کاهش توان ذخیره آب و از دست رفتن ظرفیت تعدیل طغیان مخزن خواهد شد. اگر رسوب در نزدیکی بدنه سد تجمع یابد، امکان مدفون شدن تخلیه کننده های تحتانی و دریچه های آبگیر را سبب شده و همچنین بهره برداری آنها را با مشکل و خطر جدی مواجه می سازد. به علاوه رسوبی که به خروجی های مربوط به آبگیر می رسد، میتواند توربین ها و حفاظ دریچه های تحتانی مخازن را دچار فرسایش و خوردگی کند. همچنین بار وارده به بدنه سد نیز افزایش می یابد. تغییرات رسوب مخزن به عواملی چون مقدار رسوبات تولید شده، سرعت انتقال رسوب، نوع رسوب، طریقه نهشت رسوبات، عملکرد مخزن، خصوصیات ژئومتریک مخزن و جریان متغیر رودخانه بستگی دارد. روش های مدیریت رسوب در مخازن سدها به مجموعه اقداماتی اطلاق می گردد که با انجام آنها بتوان مخزن سد را در سال های بیش تر و در حد بهینه استفاده کرد. روش های کنترل فرسایش و رسوب شامل مدیریت حوضه های آبریز، ساخت سازه های رسوبگیر در بالا دست مخزن، مخازن رسوبگیر خارج از رودخانه و کانال های ذخیرهای خارج از رودخانه و همچنین ایجاد درختکاری در طول و جناحین دریاچه، از جمله اقداماتی است که می توان برای مدیریت رسوب انجام داد. یکی دیگر از مشکلات و موارد قابل ذکر این است که فرآیند سنجش حجم مفید سدها و انجام هیدروگرافی مخازن سدها به‌روز نمی باشد و اگر  بخواهیم آمار بدهیم که چه میزان رسوب در سدهای کشور وجود دارد یا چه میزان ظرفیت سدها از بین رفته است، امکان پذیر نمی باشد و این مهم بستگی به وجود اعتبارات مطالعاتی دارد. برداشت رسوبات وارد شده به مخازن سدها به‌وسیله ماشین‌آلات به‌هیچ‌عنوان مقرون‌به‌صرفه نیست. برای سدهایی که وضعیت مناسبی از نظر حجم انباشته شده رسوبات ندارند شاید اغراق نباشد که بگوییم ساخت یک سد جدید به‌صرفه‌تر از تخلیه رسوب آن‌ها باشد. همچنین در بعضی مواقع اهمیت و ارزش آب و در نظر داشتن خشکسالی‌ها و لزوم ذخیره‌سازی آب و نیاز آبی مردم و توجه به تولید انرژی، اجرای دستورالعمل‌ها را دشوار می‌کند؛ یعنی قاعدتاً زمانی که بارش سیلابی صورت می‌گیرد طبق دستورالعمل باید دریچه‌های تخلیه کننده تحتانی باز شوند تا رسوبات به همراه آب خارج شود اما نگاه عموم مردم این است که  این کار هدر دادن منابع آبی است و این تضاد باعث می‌شود اولویت بر خواست مردم قرار گیرد و بدیهی است  که در چنین شرایطی با کاهش میزان رهاسازی آب سدها میزان رسوبات مخازن سدها هم‌شدت می‌گیرد. بعنوان نمونه شاخص می توان از سددز با بیش از ۵۸سال قدمت نام برد که از جمله سدهای مهم کشور می باشد که متاسفانه با مشکل تجمع رسوب مواجه شده است. رسوبگذاری بیش از ۱۵ میلیون متر مکعب در سال موجب شده که رسوبات درشت دانه در ابتدای مخزن ته نشین شده و با تشکیل دلتا به سمت سد پیشروی کنند. به طوری که عملیات آبنگاری انجام شده در سال های مختلف نشان می دهد رسو بگذاری در مخزن سددز موجب پیشروی دلتا به اندازه ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ متر در سال شده است. این رسوبات علاوه بر این که موجب کاهش ظرفیت مخزن سد می گردند موجب می شوند رقوم سطح رسوبات در نزدیکی نیروگاه افزایش یابد، لذا خطر ورود رسوبات به داخل آبگیر نیروگاه افزایش یافته که در حال حاضر رقوم رسوبات در فاصله کمی از رقوم آبگیرهای نیروگاه قرار گرفته است. با توجه به اینکه نیروگاه سددز جزء اولین نیروگاه کنترل فرکانس شبکه برق کشور می باشد، بسیار مهم است که مسئولین برای نجات این سد و نیروگاه مهم کشور تلاش دوچندان نمایند. با این‌حال با استناد به بحران آب و لزوم استفاده حداکثری از منابع آبی وارد شده به مخازن سدها، اصول مهندسی جلوگیری و تخلیه رسوب حاصل از سیلاب‌ها در مخازن سدها متاسفانه رعایت نشده و این موضوع یکی از دلایل کوتاه شدن عمر سدهای کشور ناشی از ورود رسوبات است، لذا باید اعتبارات لازم برای اجرای سدهای بالادستی و طرح‌های آبخیزداری با فوریت تامین گردد و همچنین نسبت به چاره اندیشی و پیشگیری از بحران پیش رو اقدام عاجل صورت پذیرد.

✍🏻 مهندس کیانوش رضاپور کارشناس حوزه آب و انرژی